Οι φοβίες αποτελούν μία από τις πιο συχνές μορφές αγχωδών διαταραχών. Πολλοί άνθρωποι αναρωτιούνται: «Γιατί φοβάμαι τόσο έντονα κάτι που γνωρίζω, ότι
δεν είναι πραγματικά επικίνδυνο;» ή «Πώς ξεκίνησε αυτή η φοβία;».
Η απάντηση βρίσκεται στους μηχανισμούς του εγκεφάλου, στη μάθηση και στον τρόπο που το σώμα μας έχει εξελιχθεί για να επιβιώνει.
Στο άρθρο αυτό θα αναλύσουμε πώς αναπτύσσεται μία φοβία, τι συμβαίνει στον εγκέφαλο και στο σώμα, και γιατί ο φόβος διατηρείται ακόμη κι όταν δεν
υπάρχει πραγματικός κίνδυνος.
Τι είναι η φοβία;
Η φοβία είναι ένας έντονος και δυσανάλογος φόβος απέναντι σε ένα συγκεκριμένο αντικείμενο, κατάσταση ή ερέθισμα. Σε αντίθεση με τον φυσιολογικό
φόβο, η φοβία:
ενεργοποιείται αυτόματα,
συνοδεύεται από έντονα σωματικά συμπτώματα,
οδηγεί σε αποφυγή,
παραμένει ακόμη κι όταν το άτομο γνωρίζει λογικά, ότι ο φόβος του είναι υπερβολικός.
Ο ρόλος του εγκεφάλου: όταν ο συναγερμός μένει ανοιχτός
Στον πυρήνα της φοβίας βρίσκεται το σύστημα απειλής του εγκεφάλου. Ο εγκέφαλος έχει εξελιχθεί, ώστε να εντοπίζει γρήγορα τον κίνδυνο και να
ενεργοποιεί μηχανισμούς επιβίωσης.
Όταν ένα ερέθισμα ερμηνευτεί ως απειλή:
ενεργοποιείται η αμυγδαλή,
αυξάνεται η αδρεναλίνη,
επιταχύνεται η αναπνοή και ο καρδιακός ρυθμός,
το σώμα προετοιμάζεται για «μάχη ή φυγή».
Στις φοβίες, αυτό το σύστημα ενεργοποιείται χωρίς πραγματικό κίνδυνο. Ο εγκέφαλος έχει μάθει να αντιδρά υπερβολικά.
Πώς «μαθαίνεται» μία φοβία;
Οι φοβίες δεν εμφανίζονται τυχαία. Αναπτύσσονται μέσα από μηχανισμούς μάθησης.
1. Άμεση τραυματική εμπειρία
Μία έντονη εμπειρία φόβου (π.χ. πανικός σε ασανσέρ, δάγκωμα σκύλου, κρίση πανικού σε δημόσιο χώρο) μπορεί να συνδεθεί άμεσα με το ερέθισμα. Ο
εγκέφαλος καταγράφει:
«Αυτό = κίνδυνος»
2. Έμμεση μάθηση (παρατήρηση)
Ένα άτομο μπορεί να αναπτύξει φοβία βλέποντας:
- έναν γονέα να φοβάται έντονα,
- κάποιον άλλον να πανικοβάλλεται,
- επαναλαμβανόμενα μηνύματα κινδύνου.
Ο εγκέφαλος μαθαίνει ακόμη και χωρίς προσωπική εμπειρία.
3. Γνωστική ερμηνεία
Η ερμηνεία παίζει καθοριστικό ρόλο. Όταν ένα άτομο πιστεύει ότι:
- «θα χάσω τον έλεγχο»,
- «θα πεθάνω»,
- «θα εκτεθώ»,
ο φόβος ενισχύεται και παγιώνεται.
Ο φαύλος κύκλος της φοβίας
Η φοβία διατηρείται μέσα από έναν αυτοτροφοδοτούμενο κύκλο:
1. Εμφάνιση του ερεθίσματος
2. Σωματικά συμπτώματα άγχους
3. Καταστροφικές σκέψεις
4. Έντονος φόβος
5. Αποφυγή
6. Πρόσκαιρη ανακούφιση
7. Ενίσχυση του φόβου
Η αποφυγή είναι ο βασικός λόγος, που η φοβία δεν υποχωρεί. Ο εγκέφαλος δεν μαθαίνει ποτέ, ότι το ερέθισμα δεν είναι επικίνδυνο.
Γιατί οι φοβίες μοιάζουν «ανεξέλεγκτες»;
Πολλοί άνθρωποι λένε: «Ξέρω ότι δεν κινδυνεύω, αλλά το σώμα μου δεν με ακούει». Αυτό συμβαίνει γιατί:
ο φόβος ενεργοποιείται πριν τη λογική σκέψη,
το σώμα αντιδρά αυτόματα,
η εμπειρία είναι σωματική και όχι μόνο νοητική.
Η φοβία δεν είναι αδυναμία χαρακτήρα, αλλά αποτέλεσμα νευροβιολογικών και μαθησιακών μηχανισμών.
Μπορεί μία φοβία να ξεπεραστεί;
Ναι. Οι φοβίες είναι από τις αγχώδεις διαταραχές με πολύ υψηλά ποσοστά αντιμετώπισης, όταν υπάρξει σωστή κατανόηση και κατάλληλη παρέμβαση.
Η αλλαγή συμβαίνει όταν:
ο εγκέφαλος εκτεθεί με ασφάλεια στο ερέθισμα,
διακοπεί η αποφυγή,
επαναπροσδιοριστεί η ερμηνεία του φόβου,
το σώμα μάθει ότι ο συναγερμός είναι ψευδής.
Συμπέρασμα
Η φοβία δεν εμφανίζεται τυχαία ούτε σημαίνει ότι «κάτι πάει στραβά» με το άτομο. Είναι το αποτέλεσμα ενός εγκεφάλου που προσπαθεί να προστατεύσει, αλλά
έχει μάθει λάθος.
Η κατανόηση των μηχανισμών είναι το πρώτο και πιο σημαντικό βήμα. Όταν ο φόβος γίνει κατανοητός, παύει να μοιάζει ανεξέλεγκτος — και τότε μπορεί να
αλλάξει.
